Factory pattern trong Spring Boot: bỏ switch-case, giữ Open/Closed

- Published on
- 11 mins read
Thử mở code dự án bạn đang làm xem: có class PaymentFactory hay NotificationFactory nào chứa một khối switch-case hay chuỗi if-else if dài cả trăm dòng không? Mỗi lần tích hợp thêm một cổng thanh toán mới (VNPay, MoMo, ZaloPay, Stripe) là lại có người nhảy vào sửa class Factory đó, kéo theo nguy cơ làm hỏng luôn mấy cổng đang chạy yên ổn. Trớ trêu ở chỗ Factory Pattern sinh ra để giúp code giữ nguyên lý Open/Closed (mở để mở rộng, đóng để sửa đổi). Viết kiểu rẽ nhánh thủ công thì lại phá OCP nặng nhất.
Trong các hệ thống enterprise nhiều module, việc khởi tạo object không thể mãi dựa vào những câu lệnh điều kiện viết cứng. Thứ cần có là một dynamic factory tự phát hiện implementation (auto-discovery) và tự đăng ký (self-registration). Thêm cổng thanh toán mới thì chỉ thêm một class mới, không đụng vào dòng code cũ nào.
# cái bẫy của Factory kinh điển (the ocp violation trap)
Đây là cách viết Factory mà gần như sách nhập môn hay tutorial nào cũng dạy:
// CÁI BẪY ANTI-PATTERN: Vi phạm nghiêm trọng Open/Closed Principle!
public class HardcodedPaymentFactory {
public PaymentGateway createGateway(PaymentType type) {
return switch (type) {
case VNPAY -> new VnPayGateway();
case MOMO -> new MoMoGateway();
case STRIPE -> new StripeGateway();
// Thêm cổng thanh toán mới -> BẮT BUỘC PHẢI SỬA CLASS NÀY!
default -> throw new UnsupportedOperationException("Không hỗ trợ");
};
}
}# sao lại gọi là thiết kế tồi?
Vấn đề đầu tiên là nó vi phạm trực tiếp OCP: mỗi lần thêm một loại mới là một lần phải mở class đang chạy ổn định ra sửa. Nghiêm trọng hơn ở tầng kiến trúc là class Factory bị dính chặt vào chi tiết khởi tạo của mọi nhánh: nếu VnPayGateway cần truyền vào HttpClient, AuditService, SecretKeyProvider, còn StripeGateway lại cần WebhookVerifier và RetryTemplate, thì class Factory buộc phải ôm toàn bộ đống dependency đó vào constructor của nó chỉ để truyền xuống cho lệnh new.
Công bằng mà nói, switch trên enum cũng có một điểm cộng lớn: nếu bạn dùng switch expression của Java mới mà bỏ nhánh default đi, ngay khi thêm hằng số mới vào enum là compiler sẽ báo lỗi ở mọi chỗ chưa xử lý. Với những danh mục nhỏ, ít biến động và không kéo theo dependency phức tạp thì viết switch vẫn gọn và dễ đọc nhất. Nó chỉ thực sự thành gánh nặng khi số lượng nhánh cứ dài ra theo thời gian và mỗi implementation lại là một Spring bean nặng nề.
# cách làm trong Spring: dynamic Factory (map injection)
Với Spring Boot, mình bỏ hẳn được khối switch-case nhờ chuyện Spring IoC Container tự inject cả List hoặc Map bean.
# cách triển khai
# interface có kèm định danh
public interface PaymentGateway {
PaymentResult process(PaymentRequest request);
PaymentType getSupportedType(); // Trả về Enum hoặc String định danh
}# mỗi gateway một class riêng
@Component("VNPAY")
public class VnPayGateway implements PaymentGateway {
@Override
public PaymentResult process(PaymentRequest request) { ... }
@Override
public PaymentType getSupportedType() { return PaymentType.VNPAY; }
}
@Component("MOMO")
public class MoMoGateway implements PaymentGateway {
@Override
public PaymentResult process(PaymentRequest request) { ... }
@Override
public PaymentType getSupportedType() { return PaymentType.MOMO; }
}# dynamic Factory tự nối (không switch-case!)
@Service
public class EnterprisePaymentFactory {
private final Map<PaymentType, PaymentGateway> gatewayMap;
// Spring tự động thu gom toàn bộ các Bean implements PaymentGateway và truyền vào List
public EnterprisePaymentFactory(List<PaymentGateway> gateways) {
this.gatewayMap = gateways.stream()
.collect(Collectors.toUnmodifiableMap(
PaymentGateway::getSupportedType,
Function.identity()
));
}
public PaymentGateway getGateway(PaymentType type) {
PaymentGateway gateway = gatewayMap.get(type);
if (gateway == null) {
throw new UnsupportedPaymentException("Không tìm thấy bộ xử lý cho cổng: " + type);
}
return gateway;
}
}OCP đúng nghĩa: Khi cần thêm
ZaloPay, dev chỉ việc tạo file mớiZaloPayGateway.javagắn@Component("ZALOPAY"). Lúc khởi động, hệ thống tự phát hiện và nạp nó vào Factory. Factory không phải sửa dòng nào. (Vì key ở đây là enumPaymentType, bạn vẫn phải thêm một hằngZALOPAYvào enum. Muốn tuyệt đối không đụng file cũ thì dùng key kiểuString.)
Vài chi tiết đáng để ý trong cách làm này:
Collectors.toUnmodifiableMapnémIllegalStateExceptionnếu hai bean trả về cùng mộtPaymentType, nên lỡ copy-paste quên đổi type thì app chết ngay lúc khởi động, thay vì âm thầm chọn nhầm gateway lúc chạy. Fail sớm như vậy là tốt.- Spring cũng inject thẳng được
Map<String, PaymentGateway>, với key là tên bean (chuỗi khai báo trong@Component("VNPAY")). Gọn hơn, nhưng định danh khi đó nằm trong annotation chứ không nằm trong code, dễ gõ sai mà compiler không bắt được. - Bean mặc định là singleton: mọi request dùng chung một instance
VnPayGateway, nên gateway phải stateless hoặc thread-safe. Nếu thật sự cần object mới cho mỗi lần gọi, dùng scopeprototypekèmObjectProvider<T>.
# functional Factory: dùng Java Supplier (không cần Spring)
Nếu bạn đang viết thư viện Java thuần (core SDK), không có Spring, thì làm sao có một Factory vừa linh hoạt vừa không phải tạo sẵn object từ đầu?
Dùng Map<K, Supplier<V>> kết hợp method reference:
public class FunctionalDocumentFactory {
private final Map<String, Supplier<DocumentParser>> registry = new ConcurrentHashMap<>();
public FunctionalDocumentFactory() {
// Đăng ký lazy constructor thông qua Method Reference
register("PDF", PdfDocumentParser::new);
register("DOCX", DocxDocumentParser::new);
register("EXCEL", ExcelDocumentParser::new);
}
public void register(String format, Supplier<DocumentParser> supplier) {
registry.put(format.toUpperCase(Locale.ROOT), Objects.requireNonNull(supplier));
}
public DocumentParser createParser(String format) {
Supplier<DocumentParser> supplier = registry.get(format.toUpperCase(Locale.ROOT));
if (supplier == null) {
throw new IllegalArgumentException("Định dạng tài liệu không hỗ trợ: " + format);
}
return supplier.get(); // Tạo instance mới chỉ khi được yêu cầu!
}
}Locale.ROOT ở đây không thừa: toUpperCase() không tham số dùng locale mặc định của máy, và trên máy đặt locale tiếng Thổ Nhĩ Kỳ thì "pdf" vẫn ổn nhưng chữ i sẽ thành İ (có chấm), khiến những key như "wiki" không bao giờ khớp.
# phân biệt Factory method và Abstract Factory
Hai cái này nhiều người hay nhầm, và còn hay nhầm cả với "Simple Factory" (một class có switch như phần đầu bài, vốn không nằm trong 23 pattern của GoF).
Factory Method đúng nghĩa GoF là một method trừu tượng ở lớp cha, để lớp con quyết định tạo object cụ thể nào. Ví dụ quen thuộc nhất là Iterable.iterator(): ArrayList trả về iterator của nó, HashSet trả về iterator khác, code gọi chỉ biết Iterator. Viết theo kiểu ứng dụng thì trông như sau:
public abstract class NotificationService {
// Factory Method: lớp con quyết định tạo kênh gửi nào
protected abstract NotificationChannel createChannel();
public void notify(User user, String message) {
createChannel().send(user, message);
}
}
public class SmsNotificationService extends NotificationService {
@Override
protected NotificationChannel createChannel() { return new SmsChannel(); }
}Ranh giới giữa chúng nhìn từ góc độ kiến trúc như sau:
# khi nào dùng Abstract Factory cho multi-cloud?
Giả sử hệ thống của bạn phải triển khai linh hoạt trên cả AWS lẫn Google Cloud tuỳ theo khách hàng mà không được để code nghiệp vụ dính chặt vào SDK của AWS S3 hay Google Cloud Storage. Nếu tách rời từng Factory riêng lẻ (một StorageFactory, một QueueFactory, một DatabaseFactory), rất dễ xảy ra tai nạn cấu hình râu ông nọ cắm cằm bà kia: lưu file lên AWS S3 nhưng lại bắn sự kiện vào Google Pub/Sub, vừa thêm độ trễ gọi chéo cloud vừa phải lo hai bộ phân quyền.
Với Abstract Factory, bạn gom cả "họ" hạ tầng có liên quan vào chung một hợp đồng giao tiếp CloudInfrastructureFactory gồm các hàm createBlobStorage(), createMessageQueue(), createDatabase(). Khi deploy lên môi trường AWS, hệ thống nạp duy nhất AwsCloudFactory và đảm bảo toàn bộ bộ ba lưu trữ, hàng đợi, cơ sở dữ liệu sinh ra đều thuộc hệ sinh thái AWS và tương thích hoàn toàn với nhau.
# so sánh các biến thể Factory
| Pattern | Cách hoạt động | Mức tuân thủ OCP | Độ phức tạp | Dùng khi nào? |
|---|---|---|---|---|
| Simple Factory (Switch-Case) | Một class duy nhất chứa hết logic rẽ nhánh | ❌ Rất kém | Thấp | App đồ chơi, số type cố định mãi mãi (vd: các thứ trong tuần). |
| Spring Dynamic Factory | Tự gom bean qua List<T> hoặc Map<String, T> | 🟢 Tuyệt đối | Thấp (nhờ Spring) | Theo mình nên là lựa chọn mặc định trong dự án Spring Boot. |
| Functional Factory (Supplier) | Đăng ký lambda vào một registry map | 🟢 Tuyệt đối | Trung bình | Core library, SDK độc lập không phụ thuộc Spring. |
| Abstract Factory (GoF) | Tạo một họ object phụ thuộc lẫn nhau | 🟢 Rất cao | Cao | Hệ thống multi-cloud, GUI đa nền tảng, hỗ trợ nhiều loại DB. |
# checklist trước khi lên production (architect's checklist)
- 1. Bỏ switch-case viết cứng: Rà hết các class Factory, thay chuỗi
if-else / switchbằng Spring Map Injection hoặc Functional Registry. - 2. Mỗi component một định danh riêng: Bean nào implement interface cũng phải trả về một identifier duy nhất và không đổi.
- 3. Xử lý khi không tìm thấy (fallback): Factory nên ném custom business exception có ngữ cảnh rõ ràng (ví dụ
UnsupportedProviderException), đừng lặng lẽ trả vềnull. - 4. Đăng ký động lúc runtime: Nếu hệ thống có nạp plugin động (dynamic plugin loading), registry map phải dùng
ConcurrentHashMapđể thread-safe khi đăng ký thêm module. - 5. Theo dõi metric: Thêm metric đếm số lần gọi từng provider (ví dụ
payment.gateway.invocations{provider="VNPAY"}) để biết traffic thực tế.
# lời kết
Một phép thử nhanh cho Factory bất kỳ: thêm một loại mới thì phải sửa mấy file cũ? Nếu câu trả lời là "chỉ thêm file mới", factory đang làm đúng việc. Nếu phải mở class Factory ra thêm một case, nó đang là một mớ câu lệnh điều kiện đội tên pattern.
Nếu dự án đang dùng Spring, thử rà xem có Factory nào còn switch dài không, rồi chuyển sang kiểu gom bean như trên. Còn nếu chỉ có ba bốn loại cố định thì cứ để switch, đừng dựng kiến trúc cho một bài toán chưa tồn tại. Muốn đọc tiếp, Strategy pattern dùng đúng kỹ thuật gom bean này nhưng cho bài toán chọn thuật toán lúc runtime.
Chỉ là những ghi chép cá nhân với hy vọng mang lại chút giá trị. Nếu thấy hữu ích, đừng ngại chia sẻ cho bạn bè & đồng nghiệp nhé!
Happy coding 😎 👍🏻 🚀 🔥.
On this page
- # cái bẫy của Factory kinh điển (the ocp violation trap)
- # sao lại gọi là thiết kế tồi?
- # cách làm trong Spring: dynamic Factory (map injection)
- # cách triển khai
- # interface có kèm định danh
- # mỗi gateway một class riêng
- # dynamic Factory tự nối (không switch-case!)
- # functional Factory: dùng Java Supplier (không cần Spring)
- # phân biệt Factory method và Abstract Factory
- # khi nào dùng Abstract Factory cho multi-cloud?
- # so sánh các biến thể Factory
- # checklist trước khi lên production (architect's checklist)
- # lời kết