Skip to content
TungDaDev's Blog

Java cơ bản #2: biến, kiểu dữ liệu, toán tử và 4 cái bẫy đầu đời

Java basic.webp
Published on
14 mins read

Đoán nhanh: Java in ra gì khi bạn lấy int 5 chia cho int 2, rồi gán kết quả vào một biến double?

Không phải 2.5. Là 2.0.

Không có lỗi biên dịch, không có exception, chỉ một con số sai lặng lẽ. Những lỗi kiểu này đến từ chỗ cơ bản nhất của ngôn ngữ: Biến (Variables), Kiểu dữ liệu (Data Types) và Toán tử (Operators). Người mới hay vấp, mà dân đi làm lâu năm thỉnh thoảng vẫn dính.

Đây là bài thứ hai trong series Java Core Dành Cho Người Mới Bắt Đầu. Bài trước bạn đã cài môi trường và in được dòng "Hello World", giờ là lúc bắt đầu cất dữ liệu vào chương trình và tính toán với nó.


# biến là gì?

Thử tưởng tượng trong phòng bạn có mấy cái hộp để cất đồ:

  • Chiếc hộp dán nhãn "Quần áo" chỉ dùng để đựng áo quần.
  • Chiếc hộp dán nhãn "Sách vở" chỉ dùng để chứa sách.
  • Chiếc hộp dán nhãn "Tiền tiết kiệm" dùng để cất tiền.

Trong lập trình, Biến (Variable) là một cái hộp có dán nhãn, nằm trong bộ nhớ máy tính (RAM), dùng để chứa dữ liệu. Đồ trong hộp thì thay ra thay vào được trong lúc chương trình chạy.

# cú pháp khai báo biến

<Kiểu_Dữ_Liệu> <Tên_Biến> = <Giá_Trị_Khởi_Tạo>;

Ví dụ cụ thể:

public class VariableDemo {
    public static void main(String[] args) {
        // Khai báo một biến kiểu số nguyên tên là 'age' và gán giá trị 20
        int age = 20;
 
        // Khai báo biến chuỗi tên là 'fullName'
        String fullName = "Bùi Thanh Tùng";
 
        // Khai báo trước, gán giá trị sau cũng hoàn toàn hợp lệ
        double salary;
        salary = 1500.50;
 
        // In các giá trị ra màn hình Console
        System.out.println("Xin chào: " + fullName);
        System.out.println("Tuổi hiện tại: " + age);
        System.out.println("Mức lương: $" + salary);
 
        // Thay đổi giá trị bên trong biến (đúng như tên gọi 'biến')
        age = 21;
        System.out.println("Tuổi sau sinh nhật: " + age);
    }
}

# quy tắc đặt tên biến

  1. Viết kiểu lạc đà (camelCase): chữ đầu viết thường, các từ sau viết hoa chữ cái đầu (ví dụ: totalPrice, userEmail, accountBalance).
  2. Tên phải nói lên ý nghĩa: đặt customerAge, ĐỪNG đặt cho có kiểu a, b, x1, temp.
  3. Không bắt đầu bằng số: 1user (sai), user1 (đúng).
  4. Không trùng từ khoá của Java: không đặt tên biến là class, int, public, return.

# hằng số với từ khóa final

Giá trị nào cố định, không bao giờ được đổi (như số PI, thuế VAT, số ngày trong tuần) thì thêm từ khoá final. Theo quy ước, tên hằng số viết hoa hết và nối bằng dấu gạch dưới (UPPER_SNAKE_CASE):

final double PI = 3.14159265359;
final int DAYS_IN_WEEK = 7;
 
// PI = 3.15; // LỖI BIÊN DỊCH! Java cấm thay đổi giá trị của hằng số final.

# các kiểu dữ liệu nguyên thủy & String

Java là ngôn ngữ kiểu tĩnh (statically typed), kiểm tra kiểu rất gắt ngay lúc biên dịch. Hiểu đơn giản: trước khi bỏ đồ vào hộp, bạn phải nói rõ hộp này đựng loại đồ gì. (Từ Java 10 có var để trình biên dịch tự suy ra kiểu, nhưng kiểu vẫn được chốt cứng từ lúc khai báo.)

Kiểu dữ liệu trong Java chia làm 2 nhóm:

  1. Primitive Types (kiểu nguyên thuỷ): 8 kiểu cơ bản có sẵn trong ngôn ngữ, chứa thẳng giá trị.
  2. Reference Types (kiểu tham chiếu / đối tượng): các kiểu phức tạp hơn như String, Array, Class, chứa địa chỉ trỏ tới dữ liệu.

# bảng tra cứu 8 kiểu nguyên thủy

Kiểu dữ liệuKích thướcKhoảng giá trịVí dụ ngoài đời
byte1 byte-128 đến 127Tuổi con người, số tầng của tòa nhà
short2 bytes-32,768 đến 32,767Năm sinh (1998, 2026), số học sinh một trường
int (Phổ biến nhất)4 bytesKhoảng -2.14 tỷ đến +2.14 tỷLượt xem YouTube, số lượng hàng trong kho
long8 bytesRất lớn (khoảng 9.22 tỷ tỷ, tức 9.22 × 10^18)Dân số thế giới, ID database lớn (thêm chữ L ở cuối: 10000000000L)
float4 bytesSố thực, chính xác khoảng 6–7 chữ sốToạ độ GPS cơ bản (thêm chữ f ở cuối: 3.14f)
double (Mặc định)8 bytesSố thực, chính xác khoảng 15–16 chữ sốChiều cao 1.75, điểm số 8.5, vận tốc vật lý
boolean1 bit (logic, JVM thực tế thường dùng 1 byte)Chỉ có 2 giá trị: true hoặc falseTrạng thái đăng nhập (isLoggedIn), đã thanh toán (isPaid)
char2 bytesChứa 1 ký tự (đúng ra là 1 đơn vị UTF-16, emoji cần tới 2 char)Đặt trong nháy đơn: 'A', 'Z', '8', '@'

# kiểu chuỗi ký tự String

char chỉ chứa 1 ký tự và dùng nháy đơn ' ', còn String là một chuỗi văn bản đặt trong nháy kép " ":

char grade = 'A';                   // char: 1 ký tự, nháy đơn
String message = "Học Java dễ ẹc!"; // String: chuỗi chữ, nháy kép

# các toán tử cơ bản trong java

Toán tử là mấy ký hiệu dùng để tính toán, so sánh giá trị hoặc ghép các điều kiện logic lại với nhau.

# toán tử số học

int a = 10;
int b = 3;
 
System.out.println(a + b); // Cộng: 13
System.out.println(a - b); // Trừ: 7
System.out.println(a * b); // Nhân: 30
System.out.println(a / b); // Chia lấy phần nguyên: 3 (Vì 10 chia 3 được 3 dư 1)
System.out.println(a % b); // Chia lấy phần DƯ (Modulo): 1

TIP

Phép chia lấy dư % dùng được vào nhiều việc:

  • Kiểm tra số chẵn / lẻ: number % 2 == 0 -> Số chẵn.
  • Chia nhóm hoặc tạo vòng lặp luân phiên.

# toán tử tăng giảm (++ và --)

Dùng để tăng hoặc giảm biến đi 1 đơn vị:

  • a++ hoặc ++a tương đương với a = a + 1;
  • a-- hoặc --a tương đương với a = a - 1;

Tiền tố (++a) khác hậu tố (a++) chỗ nào:

  • ++a (tiền tố): tăng trước, rồi mới lấy giá trị đi tính.
  • a++ (hậu tố): lấy giá trị hiện tại đi tính trước, xong mới tăng biến lên.
int x = 5;
int y = x++; // y nhận giá trị 5 trước, sau đó x mới tăng lên 6!
System.out.println("x = " + x + ", y = " + y); // x = 6, y = 5
 
int m = 5;
int n = ++m; // m tăng lên 6 trước, sau đó gán giá trị 6 cho n!
System.out.println("m = " + m + ", n = " + n); // m = 6, n = 6

# toán tử so sánh

Kết quả luôn là boolean (true hoặc false):

Toán tửÝ nghĩaVí dụ (x = 10, y = 5)Kết quả
==So sánh bằng nhaux == yfalse
!=So sánh khác nhau (không bằng)x != ytrue
>Lớn hơnx > ytrue
<Nhỏ hơnx < yfalse
>=Lớn hơn hoặc bằngx >= 10true
<=Nhỏ hơn hoặc bằngy <= 4false

# toán tử logic

Dùng để ghép nhiều điều kiện lại:

  • && (VÀ - AND): ra true khi TẤT CẢ điều kiện đều đúng.
  • || (HOẶC - OR): ra true khi CHỈ CẦN 1 điều kiện đúng.
  • ! (PHỦ ĐỊNH - NOT): đảo ngược (!true thành false, !false thành true).
int age = 22;
boolean hasDrivingLicense = true;
 
// Bạn chỉ được lái xe khi đủ 18 tuổi VÀ có bằng lái:
boolean canDrive = (age >= 18) && hasDrivingLicense;
System.out.println("Được phép lái xe? " + canDrive); // true
 
// Được giảm giá vé nếu là trẻ em (< 12 tuổi) HOẶC người cao tuổi (> 60 tuổi):
boolean hasDiscount = (age < 12) || (age > 60);
System.out.println("Được giảm giá? " + hasDiscount); // false

Một tính chất rất tiện của && và || là đánh giá ngắn mạch (short-circuit): với &&, nếu vế trái đã false thì Java bỏ qua luôn vế phải không thèm chạy nữa; với ||, nếu vế trái đã true thì cũng dừng kiểm tra ngay. Nhờ vậy, khi viết user != null && user.isActive(), nếu user bị null thì chương trình dừng ngay ở vế đầu mà không bị văng lỗi NullPointerException ở vế sau.


# mấy cái bẫy hay gặp

# phép chia số nguyên bị mất phần thập phân

Xem đoạn code này:

int a = 5;
int b = 2;
double result = a / b;
System.out.println("5 chia 2 bằng: " + result);
// Bạn mong đợi 2.5? Kết quả in ra lại là: 2.0!

Vì a và b đều là số nguyên (int), Java thực hiện phép chia nguyên trước: 5 / 2 ra 2 (phần thập phân .5 bị cắt bỏ ngay tại chỗ). Tính xong xuôi nó mới đem số 2 đó gán vào biến double, nên màn hình in ra 2.0. Muốn giữ được phần lẻ, bạn chỉ cần ép kiểu ít nhất một trong hai số sang double trước khi chia:

double result = (double) a / b; // Ép 'a' thành 5.0 -> 5.0 / 2 = 2.5 (Chính xác!)

# so sánh hai chuỗi bằng toán tử ==

String name1 = new String("Tung");
String name2 = new String("Tung");
 
System.out.println(name1 == name2); // IN RA FALSE! TẠI SAO?

Với các kiểu nguyên thuỷ (int, double...), == so sánh thẳng giá trị bên trong hộp. Nhưng với kiểu đối tượng (Object, String), biến chỉ giữ địa chỉ ô nhớ, nên toán tử == lại đi hỏi "hai biến này có trỏ vào cùng một ô nhớ trên RAM không?" chứ không thèm đọc nội dung chữ bên trong. Ở đây name1 và name2 được tạo bằng hai lệnh new riêng biệt, nằm ở hai địa chỉ khác nhau, nên == trả về false.

WARNING

Quy tắc phải nhớ: LUÔN DÙNG .equals() ĐỂ SO SÁNH CHUỖI!

System.out.println(name1.equals(name2)); // IN RA TRUE!

# tại sao 0.1 + 0.2 != 0.3?

Chạy thử đoạn code này xem, khá bất ngờ đấy:

double x = 0.1;
double y = 0.2;
System.out.println(x + y); // In ra: 0.30000000000000004!
System.out.println(x + y == 0.3); // In ra: false!

Máy tính lưu số bằng hệ nhị phân (cơ số 2). Giống như phân số 1/3 khi viết ở hệ thập phân thành chuỗi vô hạn tuần hoàn 0.33333..., hai con số 0.1 và 0.2 khi đổi sang nhị phân cũng bị lẻ vô hạn tuần hoàn. Vì biến double chỉ có đúng 64 bit nên máy tính buộc phải cắt bớt phần đuôi, dẫn tới sai số cực nhỏ ở chữ số thập phân thứ 17.

Sai số này nhìn qua tưởng vô hại, nhưng đụng tới tiền bạc thì lệch một xu cũng là sai. So sánh == sẽ trả về false như ví dụ trên, làm tròn ra đồng/cent thì thỉnh thoảng lệch 1 đơn vị khiến đối soát sổ sách không khớp. Thử cộng 10 triệu lần $0.10 bằng double, bạn sẽ nhận về 999999.9998389754 chứ không phải 1000000; còn dùng float thì lệch tới hơn 87 nghìn đô! Vì vậy, hễ code đụng tới tiền, hoá đơn, lãi suất, hãy luôn dùng java.math.BigDecimal và khởi tạo từ chuỗi String:

import java.math.BigDecimal;
 
BigDecimal price1 = new BigDecimal("0.1");
BigDecimal price2 = new BigDecimal("0.2");
BigDecimal total = price1.add(price2);
 
System.out.println(total); // In ra chuẩn xác 100%: 0.3

# hiện tượng tràn số integer overflow

int chỉ chứa được tối đa tới 2,147,483,647. Cộng thêm 1 nữa thì sao?

int max = Integer.MAX_VALUE; // 2,147,483,647
int overflowed = max + 1;
System.out.println("Kết quả: " + overflowed); // In ra: -2147483648!

Nó không báo lỗi gì cả, mà giống cái đồng hồ công-tơ-mét xe máy chạy hết vòng, quay về số âm nhỏ nhất! Bài học: số liệu nào có khả năng vượt 2 tỷ (ID tài khoản, doanh thu tập đoàn...) thì chọn long ngay từ đầu! Muốn tràn số thì báo lỗi thay vì lặng lẽ ra số sai, dùng Math.addExact(max, 1): nó ném ArithmeticException khi tràn.


# bài tập thực hành

Mở IDE lên, tạo class mới rồi tự giải 3 bài nhỏ này nhé:

# bài 1: máy tính chỉ số bmi

  • Khai báo chiều cao (kiểu double, đơn vị mét, ví dụ 1.72) và cân nặng (kiểu double, đơn vị kg, ví dụ 65.5).
  • Tính chỉ số: BMI = Cân nặng / (Chiều cao * Chiều cao).
  • In chỉ số BMI ra màn hình.

# bài 2: máy đổi đơn vị thời gian

  • Cho một biến int totalSeconds = 3665; (tổng số giây).
  • Dùng / và % để đổi ra: bao nhiêu Giờ, bao nhiêu Phút, bao nhiêu Giây? (Gợi ý: 1 giờ = 3600 giây, 1 phút = 60 giây).

# bài 3: kiểm tra điều kiện mua hàng

  • Khai báo biến int accountBalance = 500; (số dư tài khoản) và int itemPrice = 200; (giá món hàng), boolean isStoreOpen = true;.
  • Viết biểu thức boolean kiểm tra khách có thoả cả 2 điều kiện: Số dư >= giá hàng VÀ cửa hàng đang mở cửa hay không?

# kết luận

Trước khi sang bài sau, tự kiểm tra bằng cách đoán kết quả rồi mới chạy. Đoán sai câu nào thì đọc lại mục tương ứng ở trên:

  1. Chọn đúng kiểu dữ liệu: viết một biến cho tuổi, một cho giá tiền, một cho trạng thái đăng nhập, một cho tên. Mỗi cái dùng kiểu gì? (int, BigDecimal, boolean, String.)
  2. Phép chia và so sánh chuỗi: 7 / 2 ra bao nhiêu? Hai String tạo bằng new có == nhau không, còn .equals() thì sao?
  3. Tiền bạc: 0.1 + 0.2 == 0.3 trả về gì? Viết lại phép cộng đó bằng BigDecimal khởi tạo từ chuỗi.

Cả ba đều đúng thì sang bài #3: câu lệnh điều kiện if-else, chỗ chương trình bắt đầu tự ra quyết định.

Học vui nhé! Có chỗ nào thắc mắc thì cứ để lại câu hỏi, mình cùng bàn! 🚀


Chỉ là những ghi chép cá nhân với hy vọng mang lại chút giá trị. Nếu thấy hữu ích, đừng ngại chia sẻ cho bạn bè & đồng nghiệp nhé!

Happy coding 😎 👍🏻 🚀 🔥.